به گزارش پایگاه اطلاع رسانی موسیقی ایران؛ گرته، هفته نامه تحلیلی - پژوهشی گرافیک ایران گفت و گویی با مژگان شجریان در زمینه طراحی برای آثار موسیقی انجام داده که متن کامل آن در پی می آید.
- با توجه به گرایش و تجربه شخصی تان در زمینه نقاشی، تا چه حد به اصول گرافیك در خلق آثارتان پایبندید؟
بحث گرافیك به دلیل حالت تجاری گونه تفاوت زیادی با نقاشی دارد. از این رو من هنوز نتوانسته ام خودم را قانع كنم تا كارهایم به سمت و سوی كارهای تجاری نزدیك شود. به عقیده من موسیقی زبان تجاری نمی طلبد؛ چون مخاطب می بایست هنر دیگری را در تصویر ببیند، هنری كه كالا نیست تا به واسطه گرافیك نیازی به تبلیغ داشته باشد. حس موسیقیایی اثر با حس نقاشی سازگارتر است، از این رو در كارهای من بیشتر حالت های نقاشی گونه دیده می شود تا استفاده از حروف و نشانه و عناصر گرافیك كه بخش تصویری یك اثر موسیقی را به گرافیك محض تبدیل می كنند. به عنوان نمونه چندی قبل شاهد پوستر موسیقی بسیار خوبی به لحاظ گرافیكی بودم كه توسط یكی از استادان به نام گرافیك طراحی شده بود. به نظر من این كار از منظر گرافیك كار ارزنده ایست ولی هیچ حس موسیقیایی به من القا نمی كند چنانچه اگر منِ مخاطب نوشته پوستر را نخوانم متوجه نمی شوم كه این پوستر به موسیقی مربوط میشود.
- آیا در زمینه گرافیك به جز طراحی آلبوم های موسیقی فعالیت دیگری داشته اید؟
بله، فعالیت در زمینه گرافیك تجاری را به همراه همسرم محمد علی رفیعی از سال 75 به مدت شش سال در شركت تبلیغاتی خودمان با نام «افق مهــر» دنبال كردم كه امور طراحی بیشتر به عهده من و بخش های مربوط به چاپ به عهده ایشان بود.
- روند شكلگیری آثارتان از ابتدا تا اجرای نهایی به چه صورتی است؟
ابتدا اثر موسیقی را در جایگاه مخاطب می شنوم، چندین روز با شعر و موسیقی آن زندگی می كنم و در درونم با احساسات حاصل از شنیدن اثر می جنگم تا در نهایت به حس آرامشی می رسم كه مهم ترین دستمایه برای طراحی كار است، پس از آن نظر سفارش دهنده مبنی بر استفاده از عكس خواننده یا عكس گروه و یا میزان تأكید بر عنوان اثر را بررسی می كنم و در مجموع در صورت امكان از ایده های حسی و نقاشی گونه خود به لحاظ فرم و رنگ و مطابق با ساختار موسیقیایی اثر به طراحی مشغول می شوم.
- اولین كارتان را با طراحی كدام آلبوم آغاز كردید و نحوه كارتان در ابتدا چگونه بود؟
«یاد ایام» در سال 71-70 اولین كار من بود كه با تكنیك مداد رنگی و ایربراش انجام شده است. ایده اصلی كار بیشتر مبتنی بر شعر آن است؛ پرنده ای كه روزهای گذشته و خاطراتش را پشت سر نهاده و در پیش رو به آنها فكر میكند، به عنوان عنصر اصلی این نقاشی در نظر گرفته شده و حالت رنگ ها و پختگی آنها در جهت القای شور موسیقیایی این اثر بوده است. كار دیگری كه با همین روش طراحی كردم آلبوم «در خیال» بود كه در حال حاضر به دلیل واگذار شدن آن به موسسه سروش استفاده نمی شود ولی برای طراحی بطور كاملاً حسی با الهام از شعر و عنوان از عناصر آینه و انار در تصویرسازی استفاده كردم.
- با رواج كامپیوتر، طراحی آثار شما دستخوش چه تغییراتی شد؟
طبعاً با رایج شدن كامپیوتر رفته رفته از فضای كارهای دستی فاصله گرفتم و سعی كردم از امكانات آن در جهت طراحی استفاده كنم. تركیب و تلفیق عكس ها به وسیله كامپیوتر در آلبوم های «بی تو به سر نمی شود»، «فریاد» و «زمستان است» دیده می شود.
- در آلبوم هایی با محتوای شعر نو محدودیت های شما در طراحی، به دلیل كمرنگ شدن نسبی حساسیت های مخاطبان بر اشعار قدما، كمتر می شود. برخورد شما با طراحی گرافیك این آلبوم ها چگونه است؟
در آلبوم فریاد، بر روی حس موسیقی و شعر تكیه كردم. شعر فریاد شعریست كه در عین حال كه از فریاد حرف می زند، حس بغضی نهفته را القا می كند كه به همین خاطر تیرگی خاصی را می طلبید تا بر اساس شعر خانه ام آتش گرفته است، فضاسازی شب گونه و تاریك كویر تداعی كند تا سوی نور و آخرین امید دیده شود. در «زمستان است» از عكسی مرتبط با عنوان استفاده كردم و رنگ های سرد را به عنوان رنگ های حاكم در نظر گرفتم تا حالت سردی فضای شعر را القا كنم. در آلبوم «قیژك كولی» عنوان اثر به تصویر در آمده است همانطور كه می بینید از تصویر قیچك و كویر با تركیب طیف رنگی مرتبط با حس موسیقی آن استفاده شده است.
- در آلبوم دلشدگان دو نوع طراحی متفاوت می بینیم؛ یكی طرح ممیز و دیگری كار شماست. تغییر طرح اصلی به چه علت بوده است؟
به دلیل اجرای سیاست انتشار آثار بر روی سی دی، زمانی كه خواستم طرح جلد سی دی این آلبوم را آماده كنم، با همه احترامی كه برای ممیز قائلم، به این نتیجه رسیدم كه طرح جلد استاد ممیز، حس موسیقی دلشدگان را آنچنان كه باید و شاید، القا نمی كند. بنابراین، با اعمال تغییراتی در طرح اصلی به جای رنگ های زنده و شاداب، حالتی قدیمی گونه و كهنه ایجاد كردم.
- با توجه به وسعت و تنوع طیف مخاطبان آثار موسیقی محمدرضا شجریان، نظر آنها در ارتباط با طراحی، تا چه میزان اهمیت دارد و به طور كلی آیا بازخورد كارهایتان را در میان مردم دیده اید؟
مردم من را تا قبل از اینكه در زمینه موسیقی و روی صحنه فعالیت داشته باشم، به عنوان طراح می شناختند. شاید به دلیل تمركز زیاد مخاطبان بر بخش اصلی یعنی موسیقی، نظرات خاصی درباره طراحی آلبومها نشنیده ام. هرچه بوده تحسین و ستایش بوده است. ولی این را هم بگویم كه همیشه تمایل داشته ام نقد حرفه ای بر كارهایم صورت گیرد. همانطور كه گفتید، قشرهای مختلفی از جامعه علاقه مند به موسیقی سنتی هستند. طبعاً راضی نگه داشتن همه آنها با سلیقه ها و گروه های سنی گوناگون، كار بسیار سختی است و حتی ناممكن به نظر می آید. چیزی كه در اینجا برای من اهمیت دارد اینست كه من با موسیقی این آثار زندگی كرده ام و با حسی كه از قبال آن دریافت كرده ام، صادقانه برخورد كرده ام. ضمناً تجربه شخصی من در برخورد با قشر اكثریت مخاطبان موسیقی پدر، این بوده است كه به طور معمول، آنها به دلیل وابستگی به سنت ها و تعصبات خاصی كه بر موسیقی، اشعار (به ویژه اشعار قدما) و هنرمند محبوبشان دارند، كمتر آمادگی مواجهه با نوآوری و شیوه های جدید را دارند.
- نظر استاد شجریان تا چه حد در كارهای شما تأثیرگذار است؟
معمولاً در انجام كارهایم با پدر مشورت می كنم و طرح های من همیشه مورد تأیید ایشان است. همان طور كه قبل تر گفتم فقط گاهی با پیشنهاد پدر از عكسشان در طراحی استفاده می كنم.
- تا چه میزان با آثار طراحان حرفه ای آشنایی دارید؟
كتاب های زیادی در زمینه گرافیك از هنرمندان خارجی دارم و كارهای طراحان ایرانی را در بی ینال ها و نمایشگاه ها پیگیری می كنم. همچنین با اساتید دوره تحصیلم در دانشگاه نیز ارتباط دارم.
- به چه علت طراحی دو اثر «ساز خاموش» و «سرود مهر» را به گرافیست دیگری سپردید؟
این كار را به جهت رد حرف هایی مبنی بر راه انداختن مافیا در امور گرافیك آثار انجام دادم. سیامك فیلی زاده از دوستان خوب من در دانشگاه بودند و از گرافیست های مطرح هستند كه به نظر من ایده های خوبی در زمینه گرافیك دارند. به این خاطر طراحی این دو آلبوم را به او سپردم.
- به نظر شما طراحی كه در حیطه موسیقی فعالیت می كند لزوماً می بایست با موسیقی آشنایی داشته باشد؟
بله، من فكر می كنم صرف نظر از معیارهای گرافیكی، كارهای موفقتر در زمینه موسیقی، متعلق به طراحانی است كه با مقوله موسیقی آشنایی یا در این زمینه فعالیت داشته باشند. هرچه این شناخت عمیق تر باشد، حس موسیقیایی آثار آنها قوی تر است. من بیشتر طرح هایی را می پسندم كه طراحان آن فعالیت موسیقی داشته اند. به عنوان نمونه علی بوستان طراح خوبی هستند كه به عنوان نوازنده نیز فعالیت دارند.
- اصرار شما مبنی بر استفاده زیاد از عكس در طراحی جلدها به چه علتی است؟ فكر نمی كنید استفاده صرف از عكس به كارهایتان لطمه می زند؟
درباره استفاده از عكس هنرمند روی جلد آلبوم باید بگویم نتایج تحقیقی كه در پایان نامه كارشناسی ارشدم روی مخاطبان انجام دادم، نشان می دهد كه بیشتر مردم تمایل دارند عكس هنرمند محبوبشان را روی جلد نوار كاست و سی دی ها ببینند. در زمان دانشگاه، استادم آقای حقیقی نیز معتقد بودند كه چون شجریان چهره شناخته شده ای هستند، بهتر است كه از عكس ایشان استفاده كنم. در عین حال، اغلب مواقع پیشنهاد پدر مبنی بر استفاده از عكس بوده است. البته استفاده از عكس در هنگام طراحی محدودیت هایی برایم ایجاد می كرد. در این مواقع با توجه به حسی كه از موسیقی آن اثر می گرفتم تغییراتی در تنالیته های رنگی عكس ایجاد می كردم و سعی می كردم رنگ را با حس قطعات سازگار كنم. هر كدام از این كارها برداشت های تصویری شخصی من از قطعات است.
- از آنجا كه آثار موسیقی روانه بازار می شوند، می توان گفت كه به لحاظ طراحی، جنبه تجاری آثار اهمیت پیدا می كند. نظرتان دراین باره چیست؟
به عقیده من موسیقی سنتی فاصله دوری از گرافیك دارد. موسیقی ما درون گراست و دارای روحی است كه كه نباید به واسطه گرافیك پدیده ای مادی شود. جنبه تجاری اثر برای آدمی كه شناخته شده و نامش جذب كننده است، اهمیت چندانی ندارد. حتی نباید گرافیك، نام هنرمند و همچنین موسیقی اش را تحت الشعاع قرار دهد. ولی در مورد شخصی كه شناخته شده نیست، با این حرف موافقم. در اینجا طرح من است كه موجب جذب مخاطب میشود و به این منظور باید بر جنبه تجاری اثر تمركز كنم. در مورد كارهای پدر باید بگویم كه ارتباطی بین این موسیقی و گرافیك نمی بینم. شاید اگر برای سبك دیگری از موسیقی طراحی كنم، همه چیز متفاوت باشد. در آن زمان معیارهای كار من تغییر می كند، دست من در انتخاب فرم و رنگ باز است و می توانم به گرافیك نزدیك تر شوم.
- تا به حال در قالب مجموعه ای یكپارچه (پوستر، طرح جلد، دكور و ...) كاری انجام داده اید؟
خیر، به دلیل همزمان نبودن عرضه آثار و برگزاری كنسرت ها مجموعه واحدی نداشتهام. در زمینه دكور نیز، تنها یكبار برای كنسرت دو سال پیش گروه شهناز طراحی كردم.
- در برنامه های آینده، آیا طراحی گرافیك آثار را بر طبق همین روال، شخصاً انجام می دهید یا امكان این هست كه از دیگر طراحان در این زمینه استفاده كنید؟
خیر، دلیلی ندارد كه به طور پیوسته همه كارها را من انجام دهم، هنرمندان دیگری كه نمونه كارهایشان با موسیقی سنتی، حس و پیوند نزدیكی داشته باشد، میتوانند در این زمینه با ما همكاری كنند».
منبع: پایگاه اطلاع رسانی موسیقی ایران
